Հայ-թուրքական հարաբերությունների հեռանկարները

by on 2005/02/04  •  In Հարցազրոյցներ


yerkir.am

Հարգելի ընթերցող,

2005 թ. հունվարի 24-ից 31-ը «Երկիր» շաբաթաթերթի կայքէջում Դուք հնարավորություն ունեիք Ձեր հարցերն ուղղել ՀՅԴ Բյուրոյի Հայ Դատի եւ քաղաքական հարցերի գրասենյակի պատասխանատու ԿԻՐՈ ՄԱՆՈՅԱՆԻՆ: Ստորեւ ներկայացնում ենք հարցազրույցի ամբողջական տեքստը:
Շնորհակալություն ակտիվ մասնակցության համար` «Երկիր» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր Սպարտակ Սեյրանյան:

Արմինե – Ինչպե՞ս եք ընդունում Թուրքիայի եւ Հայաստանի կողմից սահմանի բացումը առանց նախապայմանների:

Կ.Մ.- Այս եւ մի շարք այլ հարցումներում առկա է այն սխալ ենթատեքստը, որ կարծեք Հայաստանն է փակել Թուրքիայի հետ սահմանը: Հայաստան-Թուրքիա սահմանը բաց էր մինչեւ 1993թ., երբ Թուրքիան որոշեց փակել այն` որպես ճնշումի լծակ Հայաստանի վրա: Հետեւաբար, ներկա դրությամբ, Հայաստանը ցանկության դեպքում էլ նախապայման դնելու հնարավորություն չունի: Թուրքիան է փակել սահմանը, եւ Հայաստանն է պահանջում, որ այն բացի առանց նախապայմանի, որովհետեւ Թուրքիան Հայաստանին ներկայացնում է նախապայմաններ, որոնք իբր կատարելու դեպքում, սահմանը բացվելու է: Թուրքիայի կողմից սահմանի փակումը ՀՅԴ-ն գնահատում է որպես թշնամական վերաբերմունք Հայաստանի նկատմամբ եւ համաձայն չէ, որ Հայաստանը բավարարի Թուրքիայի կողմից առաջ քաշվող ցանկացած նախապայման:

Արմինեն, Արամ Անանյանը, Վարուժան Բաբախանյանը Քյոլնից, Արթին Առաքելյանը Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթից, Դերենիկ Մելիքյանը Իրանից տվել են նույնաբովանդակ հարց.- Արդոք ձեռնտո՞ւ է Հայաստանի համար Թուրքիայի հետ սահմանի բացումը եւ դա վտանգ չի՞ պարունակում իր մեջ:

Կ.Մ.- Թուրքիայի կողմից սահմանի բացումն ունի նաեւ վտանգներ, որոնց մի մասն առկա է նաեւ սահմանի փակ լինելու դեպքում: Խոսքը նախ եւ առաջ վերաբերում է ազգային անվտանգության խնդիրներին, այդ թվում` նաեւ տնտեսությանը: Թուրքիայի կողմից սահմանի փակումը մեզ առիթ է տալիս այդ վտանգների դեմ նախապատրաստվել, ինչը, դժբախտաբար, չենք անում: Օրինակ` այսօր Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացին իրավունք չունի Թուրքիայում կալվածի սեփականատեր լինել, իսկ մենք նման արգելք չենք դրել Թուրքիայի քաղաքացիների համար, եւ թվում է, թե չենք էլ մտածում արգելք դնելու մասին: Այս տեսանկյունից, պետք է ասել, որ, դժբախտաբար, բավարար չափով պատրաստ չենք` դիմակայելու հավանական վտանգները: Հավանական վտանգները դիմակայելու մեկ այլ միջոց է Թուրքիայի հետ մեր սահմանային եւ հատկապես Շիրակի գոտու տնտեսության հզորացումը, որի համար համապետական մոտեցում է պետք:

Թուրքիա-Հայաստան սահմանի բացման դեպքում տնտեսական օգուտների կամ վնասների մասին մասնագիտական ամբողջական ուսումնասիրություն գոյություն չունի, կան մասնակի ուսումնասիրություններ, որոնք անդրադառնում են հավանական հետեւանքների որոշ կողմերին: Օրինակ` կան ուսումնասիրություններ, ավելի շուտ` տեսակետներ թուրքերի եւ ոչ-թուրքերի կողմից, որոնք խոսում են տնտեսական այն օգուտների մասին, որոնք Թուրքիան, հատկապես` Թուրքիայի մերձսահմանային շրջանները կստանան սահմանի բացման դեպքում, որովհետեւ Հայաստանը ավելի մոտիկ շուկա է այդ շրջանների համար, քան Թուրքիայի արեւմտյան շրջանները: Կա տեսակետ, թե սահմանի բացումը օգուտ է տալու Հայաստանի տնտեսությանը, որովհետեւ Հայաստանի արտադրանքը ավելի կարճ ճանապարհով է հասնելու Արեւմուտք եւ Միջին Արեւելք: Կամ` Հայաստանը դառնալու է տարանցիկ երկիր, եւ տնտեսությունը օգտվելու է: Այս տեսակետները արտահայտողները, սակայն, չեն հիմնավորում, թե արդյոք հայկական արտադրանքի այդքան պահանջարկ կա՞ Արեւմուտքում եւ Միջին Արեւելքում, կամ թե` արդյոք Հայաստանի տնտեսությունը ավելի չի՞ զարգանա, եթե նվազի ստվերային տնտեսությունը, երկրում ստեղծվի տնտեսական մրցակցության հավասար օրինադաշտ: Հայաստանը իսկապես տարանցիկ երկիր կարող է դառնալ, եթե ոչ միայն Թուրքիան, այլ նաեւ Ադրբեջանը բացեն Հայաստանի հետ սահմանները եւ երկաթգիծը: Վերջապես, կան նաեւ «խոստովանություններ», թե ինչպես ոմանք` երրորդ կողմեր, խոչընդոտել են, որ Հայաստանը ունենա արտաքին ելքի այլ հնարավորություններ, օրինակ` Վրաստանի միջոցով կարճ ճանապարհ դեպի Սեւ ծով, որպեսզի պարտադրեն Հայաստանին` բավարարել Թուրքիայի նախապայմանները, եւ ըստ այդմ բացեն սահմանը: Կա նաեւ տեսակետ, թե Թուրքիայի կողմից սահմանի բացումը Արցախի բանակցություններում հարված է հասցնելու Բաքվին: Փաստ է, որ Թուրքիան 1993թ, սահմանը փակեց` որպես զորակցություն Ադրբեջանին, բայց այսօր սահմանի բացման համար առաջ է քաշում նաեւ այլ նախապայմաններ: Հետեւաբար, սահմանի բացումը Թուրքիայի կողմից ենթադրելու է, որ Թուրքիան նաեւ ինչ-որ չափով նահանջում է այդ նախապայմաններից:

Սահմանի բացման մասին խոսելիս, պետք է նկատի ունենալ երկու խնդիր: Թուրքիան պարտավոր է բացել Հայաստանի հետ իր սահմանը, ոչ թե որովհետեւ այն քաղաքական կամ տնտեսական օգուտ է տալու Հայաստանին, այլ որ ցույց տա, թե ինքը թշնամական կեցվածք չունի Հայաստանի հանդեպ: Լոկ սահմանի բացումը դեռ չի նշանակում թեկուզ տնտեսական հարաբերությունների նորմալացում, ինչի համար անհրաժեշտ է համապատասխան պայմանագրեր ստորագրել: Երկրորդ` Թուրքիայի կողմից սահմանի բացումը մենք ոչ թե աղերսում ենք, ինչպես, դժբախտաբար, մեկ-մեկ հնչում է մեր մի շարք պաշտոնատար անձանց հայտարարություններում, այլ պահանջում ենք: Պահանջում ենք, որ Թուրքիան թշնամական կեցվածք չունենա Հայաստանի նկատմամբ:

Թուրքիան փորձում է եւ որոշ չափով էլ հաջողել է միջազգային ատյաններում գործածությունից հանել «շրջափակում» (բլոկադա) հասկացությունը, երբ հարցը վերաբերում է Հայաստանի հետ իր սահմանը փակելուն` քարոզելով, որ միայն ցամաքային սահմանն է փակ, իսկ օդայինը բաց է: Պետք է հիշել եւ միջազգային այդ շրջանակներին շարունակ հիշեցնել, որ Թուրքիան Հայաստանի հետ օդային սահմանը բացել է Ադրբեջանի եւ ոչ թե Հայաստանի համար: Կար ժամանակ, երբ Թուրքիան արգելում էր իր օդային տարածքով անցքը դեպի Հայաստան, ինչը ավելի շատ վնաս էր պատճառում Ադրբեջանին: Թուրքիայի կողմից Հայաստանի նկատմամբ շրջափակում է իրականացված:

Ամփոփելու համար ասեմ. ՀՅԴ-ն պահանջում է, որ Թուրքիան բացի Հայաստանի հետ սահմանը առանց նախապայմանի: Իսկ մինչ այդ բացումը, ՀՅԴ-ն համարում է, որ մենք պետք է պատրաստվենք դիմակայելու սահմանի բացման հետեւանքով առաջացած հավանական վտանգները:

Հարութ – 90-ականների սկզբներին բացվեցին Հայաստանի եւ Իրանի սահմանները: Սահմանի բացումը օգտակար եղավ թե՛ Իրանին եւ թե՛ Հայաստանին: Չե՞ք կարծում, որ հայ-թուրքական սահմանի բացումը նախ եւ առաջ վտանգելու է Հայի տեսակը (խոսքը թուրքերի ֆիզիկական ներկայության, կամ կապիտալի ներդրման մասին չէ միայն):

Կ.Մ.- Թուրքիայի կողմից սահմանի փակումը այսօր էլ չի արգելում Թուրքիայի ցանկացած քաղաքացու ազատ մուտք գործել Հայաստան: Ճիշտ է, որ սահմանի բացումը առավել կհեշտացնի նրանց մուտքը, սակայն այսօր էլ առկա է վտանգը: «Հայի տեսակը» վտանգելու խնդիրը չի վերաբերում միայն թուրքերին, այն ավելի շատ վերաբերում հենց մեզ` հայերիս, թե ինչքանով թույլ կտանք վտանգելու մեր «տեսակը»: Սահմանները փակ պահելով չէ, որ «հայի տեսակը» պահելու եւ բազմացնելու ենք մեր երկրում, դրա համար նախ պետք է ազգային գաղափարախոսություն, ազգային արժանապատվություն:

Եղիկ Բեքերյան – Կարելի՞ է համարել, թե միայն ԱՄՆ-ի կողմից Ցեղասպանության ճանաչումով Թուրքիան կընդունի այդ իրողությունը:

Կ.Մ.- Բնականաբար` ոչ, որովհետեւ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների կողմից Հայոց Ցեղասպանության փաստը մի քանի անգամ արդեն ճանաչվել է (ԱՄՆ Կոնկրեսի Ներկայացուցիչների պալատի որոշումներ` 1975թ, ապրիլի 8 եւ 1984թ, սեպտեմբերի 10), սակայն Թուրքիան տակավին չի ընդունել այն: Բայց, Թուրքիան բազմիցս ցույց է տվել, որ Ամերիկայի կողմից Ցեղասպանության ճանաչման վերահաստատումը անհանգստացնում է իրեն: Այլ պետությունների եւ միջազգային կազմակերպությունների կողմից Հայոց Ցեղասպանության ճանաչումը Թուրքիայի ղեկավար շրջանակներին անհանգստացնում է մի քանի պատճառներով, նախ` որովհետեւ Թուրքիայի ղեկավար շրջանակները չեն կարող ճանաչման այդ փաստը թաքցնել թուրք ժողովուրդից, եւ ճանաչման այդ գործընթացը արդեն մղում է մի շարք թուրք մտավորականների` քննական ակնոցով վերանայելու իրենց սովորեցված իրենց իսկ պատմությունը` հանգեցնելով պաշտոնական տեսակետից տարբեր եզրակացությունների: Բանը հասել է այնտեղ, որ եթե դեռ երկու տարի առաջ Թուրքիայի իշխանությունները Հայոց Ցեղասպանության դեմ շարադրություն գրել էին պարտադրում դպրոցականներին, այսօր արդեն պատրաստվում են իրենց պատմության դասագրքերում տեղ տալ «հայկական պնդումներին», բնականաբար` այդ փաստը հերքող թրքական պաշտոնական տեսակետը շեշտելով: Կարելի է արձանագրել, որ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ուղղությամբ աշխատանքները տալիս են իրենց արդյունքը եւ ստիպում են Թուրքիային ժխտողական իր քաղաքականության մեջ նահանջ արձանագրել:

Իրականությունն այն է, որ Թուրքիան գիտակցում է` Ցեղասպանության ճանաչումը չի կարող անհետեւանք մնալ, եւ ինքը պարտավորվելու է Ցեղասպանության հետեւանքների հատուցման ուղղությամբ քայլերի դիմել: Թուրքիայի կողմից Ցեղասպանության ճանաչումը նախ եւ առաջ նշանակում է հայ ժողովրդի նկատմամբ Թուրքիայի պարտավորությունների ճանաչում, ինչից Թուրքիան փորձում է խուսափել, ուրանալով պատմական փաստը:

Սամվել Հարությունյանը եւ Արամ Անանյանը տվել են նույնաբովանդակ հարց – Ի՞նչ եք կարծում, առաջիկայում հնարավո՞ր է, որ ստեղծվի հայ-թուրք հաշտեցման խմբի նման մի նոր բան: Եթե հնարավոր եք համարում, ապա ինչպիսի՞ն կլինի ՀՅԴ-ի վերաբերմունքը: Իսկ ինչ խմբի կամ ի՞նչ ֆորմատի խոսակցության կարող է մասնակցել ՀՅԴ-ն: Շնորհակալություն:

Կ.Մ.- «Թուրք-հայկական հաշտեցման հանձնաժողով» կոչվածը երրորդ ուժի` Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախաձեռնությունն էր, որի նպատակը իսկական հաշտեցումը չէր: Այդ նախաձեռնության իսկական նպատակն էր խոչընդոտել Հայոց Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացը, որը հատկապես այդ օրերին` 2000-2001-ին կարեւոր ձեռքբերումներ էր ունենում (Ֆրանսիայի կողմից պաշտոնական ճանաչում, ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատում առաջընթաց եւ այլն): Պետք է խոստովանել, որ այդ նախաձեռնությունը իր նպատակի մեջ արձանագրեց մի քանի հաջողություն, երբ Սպիտակ Տնից մինչեւ Եվրոխորհրդարան, ճանաչումը առաջ քաշելու փոխարեն, ակնարկելով այդ հանձնախմբին` ողջունեցին «թուրք-հայկական հաշտեցման» գոյություն չունեցող գործընթացը: Այդ հանձնախմբի կազմության ձեւից, պահից եւ հայտարարած նպատակներից պարզ էր, որ նպատակը իսկական հաշտեցումը չէ: Ճիշտ է, որ հաշտեցման այլ փորձեր եղել են այլ ժողովուրդների եւ երկրների դեպքում, բայց այդ փորձը նախ եւ առաջ շեշտում էր, որ հաշտությունը պետք է հիմնված լինի ճշմարտության վրա, որին էլ պետք է հետեւի հանցավոր կողմի զղջումը: Այդ փորձերը իմաստ ունեցել են միայն այն դեպքում, երբ զոհ կողմը, ի վերջո, տարբեր միջոցներով հաղթանակել է, եւ հաշտեցման փորձը նպատակ է հետապնդել այնպես անել, որ նա էլ չդիմի նոր հանցագործության` վրեժխնդրության: Սակայն միշտ հաջողության նախապայման է եղել հանցագործի կողմից իր հանցանքի ընդունումը: Մինչդեռ «Թուրք-հայկական հաշտեցման հանձնաժողով»-ի փաստաթղթերում խոսք չկար ճշմարտության մասին: Ստացվում էր, որ զոհ կողմը հանցագործին պետք է ներեր` իր անցյալը մոռացության տալով: Այսօր նաեւ պարզվել է, եւ անառարկելի փաստ է, որ այդ հանձնաժողովը միայն մի մասն էր ավելի խոշոր ծրագրի` ամերիկյան նույն շրջանակների կողմից մշակված, որի համաձայն, տարբեր նախաձեռնություններ են իրականացվել անցնող 3-4 տարիների ընթացքում: Այդ ծրագրի շրջանակները եղել են բավական լայն, եւ դրանում ընդգրկվել են լրատվամիջոցներ, մշակութային, կրթական-ակադեմական եւ տնտեսական շրջանակներ, խորհրդարանականներ, քաղաքապետարաններ, կանանց, երիտասարդական եւ այլ հասարակական կազմակերպություններ: Իբր նպատակը եղել է երկու ժողովուրդների հասարակությունների միջեւ կապեր հաստատելը հանդիպումներ են տեղի ունեցել, եւ այս դեպքում` արդեն թաքուն, Ամերիկայում գործող Հայկական Համագումարի եւ թուրքական կազմակերպությունների միջեւ: Պարզ է նաեւ, որ «հաշտության հանձնաժողովի» անդամներին ընտրել են նույն ամերիկացիները, իսկ թուրքական կողմը ավելի շատ ներկայացնում էր Թուրքիայի իշխանությունը, պարզ է որ այդպես պիտի լիներ, որովհետեւ Թուրքիայում քաղաքացիական հասարակության գոյությունը վերապահությամբ միայն կարելի է ընդունել: Թեեւ պաշտոնապես հանձնաժողովը գոյություն չունի այլեւս, բայց այդ ծրագրի գործադրությունը շարունակվում է, այդպես է նշված «հաշտության հանձնաժողովի» վերջին փաստաթղթում: Այս պատճառով էլ, կարծում եմ, նոր հանձնաժողով կազմելու փորձ չի արվելու:

Հայ- թուրք հաշտության ցանկացած փորձ չի կարող շրջանցել Ցեղասպանության փաստը: Այն բոլոր փորձեր, որոնք շրջանցում են Ցեղասպանության խնդիրը իրականում այլ նպատակ են հետապնդում եւ դատապարտված են ձախողության:

Կարծում եմ, այսօր դեռ շուտ է խոսել հայ-թուրքական հասարակական երկխոսության հնարավորության մասին, որովհետեւ, ինչպես ասացի, պետությունից անկախ թուրքական քաղաքացիական հասարակություն գրեթե գոյություն չունի: Սակայն կարելի է, որ լինի երկխոսություն թուրք անձնավորությունների, մտավորականների հետ` Թուրքիայում եւ արտասահմանում, ովքեր ճանաչում են Ցեղասպանության փաստը: Երկխոսության նյութը այս դեպքում կարող է լինել միջոցների փնտրտուքը` թե ի՞նչ կարելի է անել, որպեսզի Թուրքիան եւ ընդհանրապես թուրք ժողովուրդը ճանաչեն Հայոց Ցեղասպանության փաստը եւ երաշխավորեն, որ նման բան այլեւս չի կատարվելու:

Հասարակական մակարդակի վրա հարցը երկխոսության մոդելը չէ, այլ երկխոսության նյութը: Ի վերջո, այս հարցերը լուծվելու են պետական մակարդակով, եւ երկու պետություններն է, որ պետք է բանակցեն:

Վլադիմիր Կարապետյան – 20-րդ դարասկզբին հակաթուրքական քաղաքականության պատճառով հայերն արդեն տուժել են: Այսօր դուք նորից հակաթուրքական քաղաքականությամբ խանգարում եք Թուրքիային դառնալ եվրոպական երկիր: Արդյունքում` թուրքերը Արեւմուտք գնալու փոխարեն կգնան Արեւելք, այսինքն` մեր վրա: Այդ դեպքում դուք ձեզ պատասխանատու կհամարեք, թե` ոչ:

Կ.Մ.- Բարեբախտաբար, հայ-թուրք հարաբերությունների պատմությունը նման չէ հավի եւ հավկիթի ծագման պատմությանը եւ պարզ է, թե ո՞ր կողմն է նախ եղել մյուսին հակառակ: 20-րդ դարի պատմությունը շարունակությունն է 19-րդ դարի պատմության, 19-րդ դարում էր, որ առավել ծանրացել էր Օսմանյան կայսրությունում, հատկապես հայկական պատմական հողերում ապրող հայերի վիճակը` որպես արդյունք Սուլթանի քաղաքականության: Այդ հակահայկական քաղաքականությանը դիմադրելու համար էր, որ ՀՅԴ-ն եւ հայ քաղաքական մյուս կուսակցությունները, որոշ դեպքերում` նաեւ Կոստանդնուպոլսո Հայոց պատրիարքարանը, ձեր գնահատումով` «հակաթուրքական» քաղաքականություն էին վարում, մինչ իրականում պաշտպանում էին հայության իրավունքները: Թեեւ այն ժամանակ էլ կային հայ պահպանողականներ, որ այս քաղաքականության մեջ էին տեսնում թուրքական հակահայ քաղաքականության պատճառը: Իսկ եթե ձեր խոսքը վերաբերում է Հայոց ցեղասպանությանը, եւ դա էլ եք վերագրում մեր «հակաթուրքական» քաղաքականությանը, այդ դեպքում` նշանակում է, որ դուք չեք ճանաչում Հայոց ցեղասպանությունը, այսինքն` որ իշխանությունը ունեցել է հայերին բնաջնջելու ծրագիր: Խորհուրդ կտայի ավելի զգույշ լինել ձեր որակումների մեջ եւ քաղաքական ճղճիմ հաշվարկներով սխալ մոտեցումներ չորդեգրել:

Ինչ վերաբերում է Թուրքիայի «եվրոպական երկիր դառնալուն», ապա մենք միայն կողջունենք, եթե դա լինի իսկապես եւ ոչ թե ձեւականորեն: Մեր խնդիրն է Եվրամիությանը անդամակցելու Թուրքիայի ճանապարհին արծարծել նաեւ հայության իրավունքները, այդ իրավունքների` Թուրքիայի կողմից ճանաչումը ապահովել հիշյալ գործընթացում: Ահա այդպիսի եվրոպականացում ենք մենք պատկերացնում Թուրքիայի համար, ինչպես, փաստորեն, պատկերացնում են նաեւ եվրոպական շատ քաղաքական ուժեր: Վերջապես` Թուրքիայի եվրոպականացումը նախ ենթադրում է, որ Թուրքիան պիտի ճանաչի ինքն իրեն, իր պատմությունը եւ իր պատասխանատվությունը, այլապես ներկա վիճակով Եվրամիության անդամակցած Թուրքիային ոչինչ չի խանգարի նաեւ Արեւելք տարածվելու ցանկությունը իրականացնելու ռազմական թե քաղաքական փորձ կատարել: Ահա այդ դեպքում է, որ մենք մեզ պատասխանատու կհամարենք, որ անդամակցության գործընթացում ունեինք Թուրքիայի վրա ազդելու մեծ հնարավորություն, բայց չարեցինք: Պիտք է ավելացնել, որ Եվրոպայի հայերի զգալի մասը, ինչպես նաեւ մեծ թվով եվրոպացիներ բացարձակապես դեմ են Եվրամիությանը Թուրքիայի անդամակցությանը` ճանաչի նա Հայոց ցեղասպանությունը, թե` ոչ:

Համենայնդեպս, շնորհակալություն պետք է հայտնեմ ձեր այն գնահատականի համար, որ մենք կարող ենք խանգարել Թուրքիային դառնալու Եվրամիության անդամ: Ես կասեի, որ դա մեր ուժերի գերագնահատում է: Բայց որ կկարողանանք Թուրքիայի վրա ազդել անդամակցության գործընթացում` դա հնարավոր է:

Սարգիս – Ի՞նչ եք կարծում, Մեծ Մերձավոր Արեւելքի ամերիկյան նոր ծրագրերում ի՞նչ տեղ ունի Թուրքիան, եւ այդ առումով հնարավո՞ր է ակնկալել, որ ԱՄՆ-ը ինչ-որ քայլեր կձեռնարկի հայ-թուրքական հաշտեցման կամ գոնե երկխոսության համար:

Կ.Մ.- Նախ պետք է ասել, որ Մեծ Մերձավոր Արեւելքի ամերիկյան ծրագրերը դեռեւս մշակվում են, եւ նախնական ծրագիրը, պատկերացումները կարող են որոշ փոփոխությունների ենթարկվել, նայած թե իրական դերակատարները ինչ փաստերի առաջ կկանգնեցնեն ամերիկացիներին: Համենայնդեպս, կարելի է հաստատել, որ ամերիկյան պատկերացումներով Մեծ Մերձավոր Արեւելքում Թուրքիայի դերը փոխվելու է: Ռազմական տեսանկյունից` Իրաքի խնդրում մերժողական կեցվածքի պատճառով Թուրքիան արդեն դարձել է նվազ կարեւոր` քան մինչ իրաքյան պատերազմն էր, թեեւ այսօր էլ ամերիկացիները փորձում են Թուրքիայի տարածքը եւ ռազմական ենթակառուցվածքը օգտագործել իրենց «հակաահաբեկչական պայքարում»:

Անկախ Մեծ Մերձավոր Արեւելքի ամերիկյան ծրագրերից, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների նորմալացման նպատակ են հետապնդում այլ մտահոգություններով, որոնցից մեկը վերաբերում է Հարավային Կովկասում ռուսական ազդեցության պակասեցմանը: Եթե Թուրքիան դադարի Հայաստանի համար որպես սպառնալիք նկատվել, ամերիկյան ռազմավարական միտքը ասում է, որ կնվազի նաեւ ռուսական զորքերի` Հայաստանում ներկայության հիմնավորումը: Այս եւ այլ պատճառներով Ամերիկան փորձում է Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների բնականոնացման գործընթաց սկսել առաջնահերթություն նկատելով սահմանի բացումը:

Սարգիս – Ձեր կարծիքով, ինչի՞ հանգեցրեց` վերջնական արդյունքի իմաստով, ՀՅԴ քարոզչությունը` Թուրքիային ԵՄ չթողնելու համար: Չե՞ք կարծում, որ ընդամենը խորացավ անջրպետը երկու ազգերի միջեւ:

Կ.Մ.- Այս հարցին պատասխանել եմ նախորդ հարցերից մեկի իմ պատասխանում, ավելացնեմ, որ մեր աշխատանքները Թուրքիայի` Եվրամիությանը անդամակցության գծով հանգեցրին այն բանին, որ հայկական մի շարք խնդիրներ մաս են կազմելու Թուրքիայի անդամակցության գծով բանակցություններին, եթե նույնիսկ մաս չեն կազմել պայմաններին: Կարծում եմ, երկու ազգերի միջեւ անջրպետը խորացման հնարավորություն չունի, եթե բացառենք ուղղակի ռազմական գործողությունները: Թուրքիային պետք է ստիպել ի վերջո հաշվի նստել հայկական շահերի հետ եւ ըստ այդմ շարժվել դեպի Եվրամիություն: Երկու ազգերի միջեւ անջրպետի հիմնական պատճառը թուրքական իշխանություններն են, որոնք տասնամյակներ շարունակ իրենց հակահայ քաղաքականության շնորհիվ Թուրքիայում ստեղծել են այնպիսի մթնոլորտ, որ թուրքական շրջանակներում ոչ հային հայ անվանելը դարձել է հայհոյանքի ձեւ, ինչը արդեն սկսել է դժգոհություն պատճառել մի շարք թուրք մտավորականների եւ իրավապաշտպանների:

Արամ Անանյան – 2004-ի սկզբին ՀՀ ԱԳ նախարար Օսկանյանը կանխատեսում էր հայ-թուրքական հարաբերությունների որակական փոփոխություն, ինչը տեղի չունեցավ: Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների զարգացման հնարավորությունը 2005-ին:

Կ.Մ.- 2005-ին Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների զարգացման հնարավորությունը բարձր չեմ գնահատում, պարզապես որովհետեւ հիմքեր չկան լավատես լինելու համար: Ըստ պարագայի, Թուրքիան անընդհատ նույն նախապայմաններն է ներկայացնում Հայաստանի հետ սահմանը բացելու համար, ինչը հարաբերությունների զարգացման ճանապարհին առաջին քայլը կարող է հանդիսանալ, եւ ենթադրում եմ, որ ՀՀ արտգործնախարարը այդ խնդրին էր ակնարկում, երբ լավատեսություն էր հայտնում 2004-ի համար: Նկատի ունենալով, որ Եվրամիության հետ Թուրքիայի անդամակցության բանակցությունները ամենաշուտը կարող են սկսվել 2005թ, հոկտեմբերին, իսկ մինչեւ բանակցությունները սկսելը Հայաստանի հետ սահմանը բացելու պայման չի դրվել, Թուրքիան հարաբերությունները բարելավելու շահագրգռություն էլ չի ունենա:

Արամ Անանյան – Վերջերս տարաբնույթ ուժեր նախաձեռնում են հայ եւ թուրք պատմաբանների երկխոսություն: Հաշվի առնելով, որ թուրքական պաշտոնական պատմագրությունը ժխտում է Հայոց ցեղասպանությունը, հնարավո՞ր եք համարում, արդյոք, երկխոսություն Ցեղասպանության փաստը ժխտող պատմաբանների հետ:

Կ.Մ.- Հայ եւ թուրք պատմաբանների երկխոսություն ասվածը ինքնին վտանգավոր է, որովհետեւ այն հիմք է ընդունում, որ ընդամենը հայ եւ թուրք պատմաբաններն են տարակարծիք Հայոց Ցեղասպանության խնդրում, այնինչ թուրք պատմաբաններն ու ընդհանրապես պատմագիտությունն են տարակարծիք: Մեծ է թիվը այն ոչ-հայ պատմաբանների, ցեղասպանագետների, որոնց համար Հայոց ցեղասպանությունը 20-րդ դարի առաջին Ցեղասպանությունն է: Թեկուզ ցեղասպանության փաստը ճանաչող պատմաբանների հետ հայ պատմաբանների ցանկացած երկխոսություն խնդիրը մանրացնում եւ վերածում է հայ-թուրքական պատմական վեճի: Ինչ խոսք, որ Ցեղասպանության փաստը ժխտող պատմաբանների հետ երկխոսությունը լրիվ անիմաստ ու անհասկանալի է, չասելու համար` վնասակար, որովհետեւ այդ դեպքում ի սկզբանե մենք եւս ակամա հարցականի տակ ենք դնում Ցեղասպանության փաստը: Այս պատճառով էլ ողջունելի է, որ վերջապես հայկական կողմը մերժել է մասնակցել ապրիլ ամսին նախատեսված, Վիեննայում տեղի ունենալիք քննարկումին, որին թուրքական կողմից մասնակցողները լինելու էին թուրքական պաշտոնական տեսակետը առաջ քաշող վայ պատմաբաններ:

Արամ Անանյան – Արդյոք ժամանակը չէ՞ թուրքերենով հրապարակել Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ պատմական ճշմարտությունը բացահայտող գրականություն, ինչի պահանջը թուրքական հասարակության մեջ կա:

Կ.Մ.- Ժամանակն է եւ արդեն Հայոց ցեղասպանության ճշմարտությունը հաստատող որոշ գրքեր թուրքերենով լույս են տեսել: Հավանաբար, այդ էր պատճառներից մեկը, որ մղեց Թուրքիայի իշխանություններին իրենց «բարեփոխված» քրեական օրենսգրքում` օտարներից եկամուտով շահադիտական նպատակներով Հայոց ցեղասպանության փաստի քարոզչությունը Թուրքիայում նկատել ազգային շահերի դեմ մեղանչում եւ հետեւաբար, քրեական հանցանք: Այլ խոսքով, եթե թուրքական մի հրատարակչատուն, ասենք` անգլիական մեկ աղբյուրի ֆինանսներով Հայոց ցեղասպանության մասին գիրք հրատարակի, դա նկատվելու քրեորեն պատժելի: Անշուշտ, կարելի է գրքերից էլ այն կողմ անցնել, եւ հեռահաղորդակցության արդի միջոցներով, ինտերնետային կայքերով նաեւ թուրք հասարակությանը լուսաբանել իր իսկ անցյալը, ինչը, ցավոք, համարյա չենք արել: Հաղորդակցության այսօրվա հնարավորությունները պետք է առավելագույն չափով օգտագործել այդ նպատակի համար:

Արամ Անանյան – Թուրքական պետությունը քարոզչական նպատակներով օգտագործում է Թուրքիայում բնակվող հայերին, որոնք հանդես են գալիս ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցության օգտին, ինչի միջոցով, կարծում են, թե հայ-թուրքական հարաբերությունները կբարելավվեն: Որքանո՞վ եք կարեւորում Թուրքիայում բնակվող հայերի դերը հայ-թուրքական հարաբերություններում:

Կ.Մ.- Թուրքիայում բնակվող հայեր կարող են օգտագործվել թուրքական պետության կողմից ձեր նշած կամ այլ պատճառներով` չի կարելի բացառել: Բայց Թուրքիայում բնակվող հայերի դրական վերաբերմունքը Թուրքիայի` Եվրամիությանը անդամակցության ուղղությամբ, չի կարելի ամբողջությամբ վերագրել թուրք իշխանություններին: Թուրքիայում բնակվող հայերը եւ մյուս փոքրամասնությունները համոզված են, որ Թուրքիայի` Եվրամիությանը անդամակցության միջոցով կերաշխավորվի իրենց իրավունքների պաշտպանությունը: Նույնիսկ Թուրքիայի Հայոց պատրիարքը երբ մեկ տարի առաջ այս նպատակով այցելեց մի շարք եվրոպական մայրաքաղաքներ, չէր թաքցնում Թուրքիայի հայության իրավունքների ոտնահարումները թուրքական պետության կողմից, եթե նույնիսկ երբեմն դիվանագիտական լեզվով էր խոսում այդ մասին: Վերջապես, պետք է բարձր գնահատել Թուրքիայի Հայոց պատրիարքի որոշումը` պատշաճորեն նշելու Մեծ Եղեռնի 90-ամյակը: Ճիշտ է, նա չի օգտագործել ցեղասպանություն բառը, բայց արդեն հասկանալի է, թե ինչի մասին է խոսում:

Հայ-թուրքական հարաբերություններում Թուրքիայում բնակվող հայերի դերը խիստ կարեւոր ենք գնահատում, որովհետեւ նրանք են առաջին ձեռքից զգում թուրքական պաշտոնական եւ ոչ-պաշտոնական վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ, նրանք են, որ լավագույնս ճանաչում են Թուրքիան եւ թուրք հասարակությունը: Սակայն, որովհետեւ նրանք ապրում են Թուրքիայում եւ անմիջականորեն ենթակա են թուրքական ճնշումներին ու սպառնալիքներին, հայ-թուրքական հարաբերությունները չեն կարող սահմանափակվել կամ առաջնորդվել միայն Թուրքիայում բնակվող հայերով:

Վերջերս հաղորդվել է նաեւ, որ թուրքական խորհրդարանի մի հանձնաժողով, հայ-թուրքական հարաբերությունների մասին Թուրքիայի հայ համայնքի տեսակետներին ծանոթանալու համար իր նիստին է հրավիրելու վերջերս Հայաստան այցելած` Թուրքիայում բնակվող երկու հրապարակագիրների: Մնում է հուսալ, որ նրանք կցուցաբերեն մտավորական արիություն եւ անկեղծորեն կարտահայտեն իրենց տեսակետները այդ նյութի շուրջ, ինչպես որ արել էին Ֆրանսիայում` ելույթ ունենալով հայերի կողմից կազմակերպված եւ նույն թեմային նվիրված հավաքի ժամանակ:

Արամ Անանյան – Ինչպե՞ս եք գնահատում 2005-ին ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցության բանակցություններ սկսելու հնարավորությունը:

Կ.Մ.- Եվրամիությանը Թուրքիայի անդամակցության բանակցությունները 2005-ին կարող են չսկսվել միայն այն դեպքում, երբ Թուրքիան մերժի ստորագրել մաքսային այն պայմանագիրը, որի միջոցով անուղղակի ճանաչում է տալու Կիպրոսի Հանրապետությանը: Կարծում եմ, Թուրքիան ամեն ինչ անելու է, որպեսզի բանակցությունները սկսվեն ճշտված թվականին` 2005-ի հոկտեմբերին:

Վարուժան Բաբախանյան (Գերմանիա- Քյոլն) – Հարգելի պրն. Մանոյան, ինչպես հայտնի է, Վրաստանը եւ Թուրքիան վերջերս ցանկություն են հայտնել կառուցել Կարս-Ախալքալաք-Թբիլիսի երկաթագիծը, դա, իհարկե, այս րոպեի ցանկություն է եւ գոյություն ունի ֆինանսավորման պակասի խնդիր: Ինչպե՞ս է ազդելու այս հանգամանքը հայ-թուրքական եւ հայ-վրացական հարաբերությունների վրա, քանի որ այս ծրագրի իրականացման հետեւանքով Հայաստանը կհայտնվի լիիրավ շրջափակման մեջ:

Կ.Մ.- Կներեք, որ Ձեր հարցի առիթով նախ պատասխանելու եմ սխալ տպավորությունների եւ կամ քաղաքական շահարկումների դիտավորությամբ արված այն մեկնաբանություններին, թե իբր Կարս-Ախալքալաք-Թբիլիսի երկաթգծի նախաձեռնությունը արդյունք է Հայաստանի ներկա իշխանությունների քաղաքականության: Պետք է ասել, որ Վրաստանը եւ Թուրքիան այդ նպատակը հրապարակել են դեռ 1997-ի հունվարին: Սակայն, հատկապես ֆինանսների չգոյության պատճառով, ծրագիրը տեղից չի շարժվել: 2004-ի դեկտեմբերին Թբիլիսիում այդ ծրագրի մասին դարձյալ խոսվել է, այս անգամ` նաեւ Ադրբեջանի մասնակցությամբ: Երեք կողմերը որոշել են, որ երեք պետությունները ֆինանսավորելու են այս ծրագիրը, որի մասին վերջնական որոշում են կայացնելու 2005-ի ապրիլին:

Այս երկաթգծի շինարարությունը չի կարող դրական ազդեցություն ունենալ հայ-թուրքական եւ հայ-վրացական հարաբերությունների վրա, որովհետեւ ծրագրի իսկական նպատակը Հայաստանը շրջանցելն է: Հատկապես Վրաստանը պետք է հասկանա, որ այնքան ժամանակ, քանի դեռ տարածաշրջանի երկրների միջեւ չկան նորմալ հարաբերություններ, տարածաշրջանում կայունություն չի հաստատվի, իսկ տարածաշրջանում ապակայունացումը նախ կհարվածի Վրաստանին, որը որպես պետություն ամենախոցելին է տարածաշրջանում: Կարճաժամկետ հավանական շահերի համար Վրաստանը իր երկարաժամկետ շահերին կհարվածի, եթե գնա այս քայլին, եւ երկաթգիծը կառուցվի: Փաստը, որ ութ տարի է, ինչ միջազգային ֆինանսավորում չի ապահովվել ծրագրի համար, վկայում է այն մասին, որ միջազգային համայնքը շատ էլ շահագրգռված չի այդ ծրագրով: Անհրաժեշտ է ծավալել դիվանագիտական լայն աշխատանք, այս ծրագրի իրականացման առաջը առնելու նպատակով:

Վարուժան Բաբախանյան (Գերմանիա- Քյոլն) – Ինչպիսի՞ քայլեր են պետք թուրքական այս հայկահայկական քաղաքականությանը դիմակայելու համար, եւ նման պայմաններում ինչպե՞ս կարելի է խոսել հայ-թուրքական հարաբերությունների հեռանկարների մասին:

Կ.Մ.- Այս ծրագիրը մեկ այլ փաստ է Թուրքիայի հակահայկական քաղաքականության, որը ցարդ կուլ է տվել նաեւ Վրաստանը: Այս ծրագրին դիմակայելու երեք ուղղություններ կան` վրացական, ամերիկյան եւ եվրոպական: Վերջին երկուսը տարբեր նպատակներով շահագրգռված են Հայաստան-Թուրքիա նորմալ հարաբերությունների հաստատմամբ, նրանց պետք է բացատրել, որ այս երկաթգիծը պարզապես կքաջալերի Թուրքիային` շարունակելու իր հակահայկական կոշտ քաղաքականությունը, ինչը, ի վերջո, կվնասի նաեւ իրենց շահերին:

Վարուժան Բաբախանյան (Գերմանիա- Քյոլն) – Ի՞նչ եք կարծում Հայաստանի եւ Թուրքիայի արտգործնախարարների պարբերական հանդիպման մասին, արդյոք դա խոստանո՞ւմ է որեւէ հեռանկար, արդյոք դա Թուրքիայի խաբուսիկ քաղաքականությո՞ւնը չէ, արդյոք Դաշնակցությունը համաձա՞յն է բանակցությունների այս ֆորմատին:

Կ.Մ.- Այդ հանդիպումները նախ փաստում են, որ Թուրքիան ուզում է Արեւմուտքին ցույց տալ, թե ինքը փորձում է բնականոն հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի հետ: Սակայն փաստ է նաեւ, որ այդ հանդիպումները ցարդ գործնական ոչ մի արդյունք չեն տվել, եւ պատճառը դարձյալ Թուրքիան է, որի արտգործնախարարը, ըստ երեւույթին, այդ հանդիպումներում մի բան է ասում, իսկ մի քանի օր անց, նրա ստորադասները կամ գերադասները մեկ այլ բան են հայտարարում: Պարզվում է, որ Թուրքիայի համար այս հանդիպումները հիմնական նշանակություն չունեն, եւ, ինչպես դուք եք ասում, խաբուսիկ են: Այս փաստը արձանագրելով հանդերձ` չի կարելի կտրուկ դեմ լինել նման հանդիպումներին, որովհետեւ դա կնշանակի ընկնել թուրքական թակարդը եւ Հայաստանը ներկայացնել որպես հանդիպումները խանգարող կողմ: Սակայն կարելի է այդ հանդիպումները հասցնել նվազագույնի եւ մի շարք հանդիպումներ մերժել` հայտարարելով, որ մերժումը դրանց ապարդյուն լինելու պատճառով է: Այս տեսանկյունից շատ ճիշտ վարվեց ՀՀ նախագահը, երբ մերժեց մասնակցել Ստամբուլում անցած տարի կայացած ՆԱՏՕ-ի եւ գործընկերների գագաթաժողովին` իր բացակայությունը հիմնավորելով Հայաստան-Թուրքիա հարաբերություններում որեւէ առաջընթացի բացակայությամբ:

Արթին Առաքելյան (Թեհրան – «Ալիք» օրաթերթ) – Հնարավո՞ր է , որ Թուրքիան Եվրոպայի ճնշումների հետեւանքով ընդունի Ցեղասպանությունը եւ բացի սահմանը:

Կ.Մ.- Եվրոպայի եւ ոչ միայն Եվրոպայի ճնշումներով ավելի շուտ հնարավոր է, որ Թուրքիան բացի սահմանը, քան ընդունի Ցեղասպանությունը: Սահմանի բացումը Թուրքիան կարող է բացատրել այն պարզ փաստով, որ սահմանի փակ լինելու պայմաններում Թուրքիա-Հայաստան առեւտուրը հետզհետէ մեծանում է եւ ավելի մեծ, քան Թուրքիա-Ադրբեջան ապրանքաշրջանառությունը: Այսինքն` շրջափակումը իր ցանկալի արդյունքը չի տվել Թուրքիայի համար, միաժամանակ` Թուրքիային դարձրել է Արեւմուտքի ճնշումին ենթակա: Իսկ Ցեղասպանության ճանաչումը նախ ենթադրում է ինքնախոստովանություն, որովհետեւ ահա 90 տարի է, ինչ թուրքական պետությունը խաբել է իր ժողովրդին եւ այսօր նախ պետք է ընդունի այդ փաստը` եթե ճանաչի Ցեղասպանությունը: Իր հարեւանների հետ բաց սահման ունենալու պահանջը նաեւ ավելի հեշտորեն Թուրքիային կներկայացվի արեւմտյան շրջանակների կողմից, եւ, հետեւաբար, նրանք եւս ավելի շատ շեշտը կդնեն այդ պահանջի վրա: Ցեղասպանության հարցը, ինչպես նկատել են շատ վերլուծաբաններ, Թուրքիայի համար ամենազգայուն խնդիրն է, որովհետեւ առնչվում է իր էությանը, իր ինքնությանը: Այս խնդիրը Թուրքիայի համար ավելի դժվար է, քան սահմանի բացելը: Երկու դեպքում էլ, սակայն, անհրաժեշտ է Թուրքիային միշտ պահել ճնշումի տակ, եւ մեր մի շարք քաղաքական գործիչները լավ կանեն, որ այլեւս չխոսեն այն մասին, թե Թուրքիայի` Եվրամիությանը անդամակցությունը Հայաստանին կդարձնի Եվրամիությանը սահմանակից, եւ փոխարեն շատ խոսեն այն մասին, որ առանց Հայաստանի հետ սահմանը բացելու, առանց Ցեղասպանությունը ճանաչելու` Թուրքիան չի կարող անդամ դառնալ Եվրամիությանը:

Շամիլ Ռաշիդով (արեւելագետ, Ստամբուլ) – Հաշվի առնելով, որ Հայաստանը չի պատրաստվում հրաժարվել Հայոց ցեղասպանության պնդումից, իսկ Թուրքիան չի պատրաստվում ճանաչել Ցեղասպանությունը, հնարավո՞ր է, արդյոք, սույն հարցի լուծման ինչ-որ միջին ճանապարհ, որը կբավարարեր երկու կողմերին: Եթե դա հնարավոր է, ապա, ձեր կարծիքով, որո՞նք են հարցի լուծման ուղիները եւ մոտավոր ժամկետները:

Կ.Մ.- Հայաստանը չի պատրաստվում եւ չի էլ կարող հրաժարվել «Ցեղասպանության պնդումից», որովհետեւ Թուրքիան սահմանը փակեց եւ մերժեց Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել Հայաստանի այն իշխանության օրոք, որը Ցեղասպանության խնդիր չէր դնում միջազգային ատյանների, էլ չենք խոսում` Թուրքիայի առաջ: Այսինքն` Թուրքիան փաստել է, որ ինքը Հայաստանից ակնկալում է ամբողջությամբ մոռանալ սեփական պատմությունը, որովհետեւ իրեն չի բավարարում միայն միջազգային ատյաններում այդ խնդիրը չարծարծելու Հայաստանի կեցվածքը, իսկ դա չի կարող անել Հայաստանի ցանկացած իշխանություն, որը իրեն հայ է համարում: Ճշմարտությունը միջին ճանապարհ չունի, այն սակարկելի չէ, միջին ճանապարհի մասին կարելի է խոսել ճշմարտությունը ընդունելուց հետո կատարվելիքների մասին խոսելիս: Թուրքիան չի կարող ինք իր պատմությունից անվերջ խուսափել, ի վերջո, ընդունելու է այն:

Հակոբ Ասլոյան (Տոբոլսկ) – Ասացեք, խնդրեմ, արդյոք Հայաստանը պե՞տք է Թուրքիային տարածքային պահանջներ առաջադրի: Եթե այո, ապա ի՞նչ ձեւով եւ ի՞նչ փաստաթղթերի հիման վրա:

Կ.Մ.- Պարզ է, որ Հայաստանը այսօր ի վիճակի չէ Թուրքիայի առաջ տարածքային պահանջներ դնել: Այսօր ի վիճակի չէ, ոչ թե որովհետեւ փաստաթղթեր չկան, այլ պարզապես որովհետեւ տակավին չունի այդ ուժը, եւ քաղաքական պահը նպաստավոր չէ: Սակայն Հայաստանը չպետք է նաեւ անի այնպիսի քայլեր, որոնք վաղը կարող են խոչընդոտել, որ նման պահանջներ ներկայացնի Թուրքիային: Տարածքային պահանջների խնդիրը չի արգելում, որ նման պահանջներ ունեցող այլ երկրներ իրար հետ ունենան քիչ թե շատ նորմալ հարաբերություններ: Իսկ առանձին փաստաթղթերի կարիք չկա փաստելու համար, որ Թուրքիան հայկական տարածքներ է բռնագրավել, պատմությունը ինքը ամենախոշոր փաստն է: Հայաստանի այսօր ի վիճակի չլինելը, սակայն, չպետք է խանգարի, որ հայ ժողովուրդը միաջազգային շրջանակներում միշտ արծարծի իր իրավունքների խնդիրը: Այդ իրավունքները ամրագրող գլխավոր փաստաթուղթը Սեւրի պայմանագիրն է, որի տրամադրությունների մեծ մասը, որոնք չեն վերաբերում Հայաստանին եւ Քրդստանին, փաստորեն կիրառվել են, եւ այդ պայմանագրի հիման վրա է, որ նախկին Օսմանյան կայսրության սահմաններում ստեղծվել են նոր պետություններ ամբողջ Մերձավոր Արեւելքում: Այսօր պայմանների չգոյությունը չի նշանակում, որ վաղը այդ պայմանները չեն փոխվելու, իսկ հայ ժողովուրդը պետք է պատրաստ լինի, որպեսզի երբ պայմանները փոխվեն, ինքը իր իրավունքները վերցնելու հնարավորություն ունենա: Այսօր Թուրքիան, եւ ոչ միայն Թուրքիան, դեմ է, որ Իրաքում ստեղծվի քրդական ինքնավարություն, որովհետեւ վախենում է, որ վաղը այն տարածաշրջանում սահմանների փոփոխության պատճառ կարող է դառնալ: Մենք չենք կարող աչքաթող անել այս հավանականությունը, որ իրականում առկա է այնքան ժամանակ, որ Մերձավոր Արեւելքում սահմանները կամայական են գծված, եւ կան իրավազուրկ ժողովուրդներ, որոնք գիտակցում եւ պայքարում են իրենց իրավունքների համար: Իսկ հայ ժողովուրդը պարտավոր է լինել այդպիսին, այսինքն` տերը լինել իր իրավունքներին: 1918-ի ապրիլին, համոզված եմ, ոչ ոք չէր կարող հավատալ, որ շուտով ունենալու ենք անկախ պետականություն, որը հանդիսանում է մեր այսօրվա պետության հիմքը: Սակայն եթե չլինեին 1918-ի ճակատամարտերը, եթե հայերը չհամախմբվեին, պարզ է, որ կփախցնեինք նաեւ այդ առիթը: Նույնը կարելի է ասել նաեւ մերօրյա իրականության` Շուշիի եւ Արցախի մնացյալ տարածքների ազատագրության մասին: Կարեւորը ժողովրդի մեջ իր իրավունքների արդարացիության մասին գիտակցությունը վառ պահելն է:

Էթիբար Մամեդով.Բաքու – Հայաստանը ուզում է նորմալ հարաբերություններ հաստատել Թուրքիայի հետ, սակայն միաժամանակ Հայաստանի Սահմանադրության մեջ ամրագրված է ձեր պետության պահանջները Թուրքիայի նկատմամբ (Իգդիր, Վան եւ այլն): Որքանո՞վ է իրական ձեր երկրների մերձեցումը նմանօրինակ հանգամանքի պահպանման պարագայում:

Կ.Մ.- Ես նախ պետք է շնորհակալություն հայտնեմ «Երկիր» շաբաթաթերթի խմբագրությանը, որ ինտերնետային իր այս հարցազրույցների միջոցով հնարավորություն է տալիս սուտ եւ սխալ տեղեկությունների մասին տալ լուսաբանություններ: Այդ ստերից մեկն է նաեւ Ձեր լսած կամ կարդացածը Հայաստանի Սահմանադրության մասին: Երեւում է, որ դուք չեք կարդացել մեր Սահմանադրությունը, այլապես այդպիսի սուտ բան չէիք ասի: Որպես դաշնակցական, պիտի ասեմ, որ երանի թե մեր հանրապետության Սահմանադրությունում այդպիսի պահանջների մասին գրված լիներ, բայց դժբախտաբար գրված չէ: Դուք զոհերից մեկն եք թուրք պաշտոնատարների այն հայտարարությունների, որոնք ասում են, թե իբր Հայաստանը իր Սահմանադրությամբ տարածքային պահանջներ ունի Թուրքիայից: Մեր Սահմանադրությունը դուք կարող եք կարդալ www.president.am/library/rus/?=41 ինտերնետային կայքում, եւ այնտեղ զուր տեղն եք փնտրելու ձեր ասածի տպավորությունն իսկ տվող պարբերություն:

Մեր Սահմանադրությունում դուք ընդամենը կհանդիպեք այս տողերին, «Հայ ժողովուրդը, հիմք ընդունելով Հայաստանի անկախության մասին հռչակագրում հաստատագրված հայոց պետականության հիմնարար սկզբունքները եւ համազգային նպատակները, իրականացրած ինքնիշխան պետության վերականգնման իր ազատասեր նախնիների սուրբ պատգամը, նվիրված հայրենիքի հզորացմանը եւ բարգավաճմանը, ապահովելու համար սերունդների ազատությունը, ընդհանուր բարեկեցությունը, քաղաքացիական համերաշխությունը, հավաստելով հավատարմությունը համամարդկային արժեքներին,ընդունում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը»:

Այս ամենը իմանալուց հետո, պարզ պետք է լինի, թե Թուրքիան ի՛նչ նպատակներ է հետապնդում Հայաստանի նկատմամբ իր թշնամական կեցվածքով` խեղաթյուրելով ոչ միայն անցյալի փաստերը, այլ նաեւ ներկա իրականությունը:

Էթիբար Մամեդով. Բաքու – Թուրքիան նախկինում եւ այժմ էլ հայտարարում է, որ հարաբերությունների բարելավման հիմնական պայմաններից մեկը Լեռնային Ղարաբաղի եւ մերձակա 7 տարածքներից հայկական օկուպացիոն զորքերի դուրս բերումն է: Եթե դուք ընտրության հնարավորություն ունենաք, ո՞րը կլինի ձեզ համար առաջնահերթ. Ղարաբաղը եւ միաժամանակ Հայաստանի ինքնամեկուսացո՞ւմը, թե՞ Թուրքիան եւ Հայաստանի տնտեսական ծաղկումը:

Կ.Մ.- Թվում է, թե Դուք համոզված եք, որ այդ դեպքում Թուրքիան կցանկանա Հայաստանի տնտեսական ծաղկումը: Բայց իրականությունն այն է, որ Թուրքիան պարզապես սահմանը բացելու համար նաեւ այլ նախապայմաններ է ներկայացնում Հայաստանին` Հայոց ցեղասպանության ճանաչումից հրաժարվել եւ ճանաչել Կարսի պայմանագիրը: Պետք չէ մոռանալ, որ Թուրքիան Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից ի վեր մերժում է Հայաստանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել: Այսինքն` այն ժամանակվանից, երբ հայկական ուժերը Ղարաբաղում ընդամենը ինքնապաշտպանության ջոկատներ էին, իսկ «մերձակա 7 տարածքներն» էլ հայկական վերահսկողության տակ չէին: Այստեղ եւս պարզ է, որ Թուրքիան սկզբից եւեթ թշնամական կեցվածք է ունեցել Հայաստանի նկատմամբ եւ ամեն անգամ ինչ-որ պատրվակ է օգտագործել Հայաստանի հետ բնականոն հարաբերություններ չհաստատելու համար: Իսկ հայ ժողովուրդը ինքն է ցույց տվել, որ իր իրավունքների, իր Հայրենիքի հողի համար պատրաստ է հանդուրժել կենցաղային ամենածանր պայմաններն անգամ: Եթե չլիներ հայ ժողովրդի այդ կամքը, դժվար կլիներ ազատագրել Արցախը` իր լեռնային եւ դաշտային հատվածներով: Այդ պատճառով էլ հայկական քաղաքական ոչ մի ուժի իրավասություն չի տրված հանուն սին խոստումների Հայրենիքի տարածքներ զիջել: Ժամանակն է, որ Ադրբեջանը համոզվի, որ Ղարաբաղը առհավետ դուրս է եկել իր լծից, եւ պետք է այդ իրականությունը ասել Ադրբեջանի ժողովրդին ու սին հոյսեր չփայփայել:

Էթիբար Մամեդով. Բաքու – Հասկանալի է, որ հայ-թուրքական սահմանի բացումը կնպաստի Հայաստանի տնտեսական արագ զարգացմանը: Այդ դեպքում որքանո՞վ է տրամաբանական համաշխարհային հասարակության առաջ դնել այսպես կոչված Հայոց ցեղասպանության հարցը, ինչը այդքան բորբոքում է Թուրքիային:

Կ.Մ.- Հայ-թուրքական սահմանի բաց եղած ժամանակ, մինչեւ 1993 թ., Հայաստանի տնտեսությունը չի զարգացել այնքան, ինչքան զարգացել է սահմանի փակումից հետո: Սա նշանակում է, որ սահմանի բացումը կամ փակումը չէ Հայաստանի տնտեսական զարգացման հիմնական որոշիչը: Իսկ սահմանի փակումը տեղի է ունեցել, երբ Հայաստանը համաշխարհային հասարակության առաջ չէր դրել Հայոց ցեղասպանությանը հարցը: Այդ ժամանակ էլ Թուրքիան Հայաստանի իշխանություններից պահանջում էր իրենց հնարավորությունները օգտագործել, որպեսզի Սփյուռքը այդ հարցը հետ քաշի: Սահմանի փակումից ավելի քան 11 տարի ետք պետք է խոստովանեք, որ շրջափակումը Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի համար ցանկալի արդյունքը չի տվել, այն ձախողվել է, եւ արդեն ժամանակն է ագրեսիայի այդ ապարդյուն քայլից հրաժարվելւկ: Հայաստանի շրջափակումից ավելի շատ տուժել է Նախիջեւանը, որը այսօր գրեթե ամբողջությամբ իր գոյությունը ապահովում է շնորհիվ Իրանի, ում նկատմամբ եւս թշնամական նկրտումներ ունի Ադրբեջանը:

Գայանե – Հայ-թուրքական սահմանի հնարավոր բացումից հետո Հայ Դատի հարցը արդյոք չի՞ մղվի երկրորդ պլան:

Կ.Մ.- Հայ-թուրքական սահմանի բացումը չի կարող Հայ Դատը մղել երկրորդ պլան: Սահմանի բացումը եթե մի կողմից թուրքերին է հնարավորություն տալու այցելել Հայաստան, հայերին էլ հնարավորություն է տալու է մի քանի ժամում լինել Կարսում, Էրզրումում, Վանում: Հայ ժողովրդի` իր պատմական տարածքներ այցելությունը այդտեղի ներկա բնակիչների մեջ վեր է հանելու այն գիտակցությունը, որ այդ հողերի իսկական տերերն են այցելուները, հասարակական երկխոսության ամենաիրական եւ ազդեցիկ միջոցն է լինելու դա, եւ հավանաբար թուրքական իշխանությունները այս հավանականությունը եւս նկատի ունեն սահմանը փակ պահելու իրենց կեցվածքը ճշտելիս: Սահմանի բացումը Հայ Դատի աշխատանքների գծով ստեղծելու է նոր հնարավորություններ:

Գայանե – Հայաստանի հետ տնտեսական հարաբերություններ հաստատելուց հետո եւ լինելով տնտեսապես ավելի հզոր` արդյոք Թուրքիան կարո՞ղ է օգտագործել տնտեսական լծակը քաղաքական հարցերի հետապնդման գործում, մասնավորապես Արցախի հարցում:

Կ.Մ.- Այլ հարցերի պատասխանելիս ինչ-որ չափով անդրադարձել ենք այս խնդրին: Սահմանի բացումը դեռ չի նշանակում հարաբերությունների բնականոնացում, ինչը միայն կարող է ստեղծել թուրքական տնտեսական ներկայության անհրաժեշտ ենթահողը մեր երկրում: Իսկ առանց հարաբերությունների բնականոնացման` սահմանի բացումը նշանակում է, որ Թուրքիան միշտ կարող է ցանկացած պահի այդ սահմանը փակել, հատկապես երբ Հայաստանը սկսի իր արտաքին տնտեսական կապերի համար գլխավորաբար հենվել այդ ճանապարհի վրա: Համենայնդեպս, անհրաժեշտ է այժմվանից իսկ կանխարգելիչ միջոցների դիմել, որպեսզի սահմանի բացման դեպքում, կարելի լինի այդ վտանգը դիմակայել:

Սարգիս Հարությունյան – Պրն Մանոյան, հաշվի առնելով ԱՄՆ-Թուրքիա, ԵՄ-Թուրքիա հարաբերություններում առկա ներկա իրավիճակը` չե՞ք կարծում, որ առաջիկայում, թերեւս, որոշակի փոփոխություններ նկատվեն Արցախի հարցում պաշտոնական Անկարայի դիրքորոշման մեջ եւ ընդհանրապես` հայ-թուրքական հարաբերությունների վերաբերյալ Թուրքիայի մոտեցումներում:

Կ.Մ.- Արցախի հարցում Թուրքիան իր ադրբեջանամետ կեցվածքով հայտնվել է փակուղում, որտեղից դուրս գալը Ադրբեջանը մեկնաբանելու է որպես Թուրքիայի կողմից լքում: Սակայն, միաժամանակ, ինչպես Կիպրոսի պարագայում, որտեղ իր իսկ զորքերն են ներկա, ԱՄՆ-Թուրքիա եւ ԵՄ-Թուրքիա հարաբերությունները, հայկական ակտիվ դիվանագիտության դեպքում, կարող են առաջիկայում որոշակի դրական փոփոխություն մտցնել Արցախի հարցում Թուրքիայի դիրքորոշման մեջ: Թուրքիայի համար մեկ խնդիրը առաջիկա տասնամյակում` Եվրամիությանը անդամակցությունն է, եւ Հայաստանն ու հայությունը այդ տասը տարիների ընթացքում ունեն լայն հնարավորություն` ազդելու համար Թուրքիայի կեցվածքներին վրա: Որոշ չափով նույնն է պարագան Հայաստանի նկատմամբ Թուրքիայի դիրքորոշման, որտեղ եւս Թուրքիան, ԱՄՆ եւ ԵՄ-ի մղումով, առնվազն կբացի Հայաստանի հետ սահմանը:

Ժակ Հակոբյան (Բեյրութ) – Ի տարբերություն Թուրքիայի պաշտոնական դիրքորոշումների, որոնք ընդհանրապես հիմնվում են Հայոց ցեղասպանության ժխտման եւ ուրացման վրա, վերջերս Թուրքիայում սկսել են հնչել ավելի մեղմ կեցվածքներ Հայկական հարցի նկատմամբ, եւ այս կեցվածքների հեղինակները իրենք իրենց ներկայացնում են որպես «այլախոհներ»: Նրանք նույնիսկ ընդունում են Ցեղասպանության իրողությունը: Ի՞նչ եք կարծում, արդյոք նրանց մոտեցումը կարո՞ղ է փոփոխություն մտցնել իրերի ներկա վիճակի մեջ:Այս «այլախոհների» նկատմամբ ի՞նչ մոտեցում ունի Դաշնակցությունը:

Կ.Մ.- Այլ հարցումների պատասխանելուց անդրադարձել ենք նաեւ այս հարցին: Այս «այլախոհներ»ի նկատմամբ մոտեցումը պետք է լինի դրական, բայց` սթափ: Հայոց ցեղասպանության պատմական փաստը ընդունող թուրքերի համար այդ ճանաչումը հիմնականում Թուրքիան բարեփոխելու նպատակ է հետապնդում, իսկ մեզ համար Ցեղասպանության ճանաչումը մեր իրավունքներին հասնելու միջոց է: Ցեղասպանության ճանաչումը ինքնանպատակ չէ, այն պետք է առաջնորդի Թուրքիայի պատասխանատվության ճանաչմանը եւ մեր իրավունքների ձեռքբերմանը: Մեկնակետերի այս հիմնական տարբերությունը չի կարելի մտահան անել, միաժամանակ` այդ տարրերին պետք է նկատել այն կամուրջներից մեկը, որ իսկական հասարակական երկխոսություն է առաջացնելու` թե հայ-թուրքական եւ թե դրանից առաջ էլ` հենց թուրքական հասարակության ներսում, ի հակադրություն պետական պաշտոնական ուրացման քաղաքականության:

Ալիս – Նկատի առնելով Եվրախորհրդարանի դեկտեմբերի 17-ի որոշումները, որտեղ շեշտը դրված է Կիպրոսի հարցի վրա, արդյոք չե՞ք կարծում, որ պետք է մտածել նոր միջնորդությունների մասին, որպեսզի Հայոց ցեղասպանության հարցը մտնի օրակարգ:

Կ.Մ.- Եվրոպական խորհրդի դեկտեմբերի 17-ի որոշումը Թուրքիայի հետ բանակցությունները սկսելու համար նախապայման է դնում Կիպրոսի հարցը, իսկ Հայոց ցեղասպանության հարցը արծարծվելու Եվրամիության անդամ մի շարք պետությունների կողմից` բանակցությունները սկսելուց հետո: Այնպես որ, ուղղություն փոխելու խնդիր չունենք, ընդհակառակը, անհրաժեշտ է նոր թափով Եվրամիության երկրներում արծարծել Ցեղասպանության ճանաչման հարցը, հատկապես այն երկրներում, որոնք նոր են միացել Եվրամիությանը եւ որտեղ հայ կազմակերպ համայնքներ կամ գոյություն չունեն եւ կամ նոր են կազմակերպվում:

Վլադիմիր – Ի՞նչ կշահենք մենք, եթե թուրքերը վերջապես ընդունեն Ցեղասպանությունը:

Կ.Մ.- Թուրքիայի կողմից Ցեղասպանության ճանաչումը այն նվազագույն ցուցանիշը կլինի, թե Թուրքիան փոխել է Հայաստանի նկատմամբ իր թշնամական ագրեսիվ քաղաքականությունը, ինչը կստեղծի անհրաժեշտ պայմանները Հայաստանի եւ Թուրքիայի, հայ եւ թուրք ժողովուրդների միջեւ կառուցողական երկխոսության` ճշմարտության եւ արդարության վրա հիմնված լուծելու համար իրենց պատմական անհամաձայնությունները, եւ ի վերջո կբացի ճամբան` խաղաղ եւ անվտանգ համակեցության: Հետեւաբար, Թուրքիայի կողմից Ցեղասպանության ճանաչումը կբացի ճանապարհը տարածաշրջանում կայուն անվտանգություն հաստատելու համար:

Հայրենասեր – Հայաստանի եւ Թուրքիայի հարաբերությունները կախված են այնքան շատ հանգամանքներից, որ դրանց հարթեցումը մոտ ժամանակներս բավական կասկածելի է: Այդ հանգամանքներից ո՞րը կհամարեիք առաջնային, ո՞րը երկրորդական:

Կ.Մ.- Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունները այսօրվա վիճակն են պարզում Թուրքիայի պատճառով, Թուրքիան նախապայմաններ է դնում հարաբերությունների բնականոնացման համար, հետեւաբար` Թուրքիայի կողմից այդ նախապայմաններից հրաժարվելը կարող է նպաստել հարաբերությունների հաստատմանը: Իր անկախության 13-14 տարիների ընթացքում Հայաստանը ամեն հնարավորություն տվել է Թուրքիային` հարաբերություններ հաստատելու համար, սակայն Թուրքիան միշտ գտել է ինչ-որ պատրվակ` այդ հարաբերություններից խուսափելու` փորձելով ճնշել Հայաստանի վրա:

Կարեն – Այս կամ այն ձեւվով բարձրացվելո՞ւ է բռնի իսլամացած արեւմտահայերի հարցը, նրանց իրավունքների եւ ազատությունների հարցը:

Կ.Մ.- Իսլամացած արեւտմահայերի հարցը, նրանց իրավունքների եւ ազատությունների հարցը բարձրացնելու խնդիրը նախ պետք է դրվի նրանց կողմից, հատկապես` նրանց այն հատվածի կողմից, որը այսօր այլեւս Թուրքիայում եւ կամ մեր պատմական հողերի վրա չի բնակվում եւ Եվրոպայում ունի ազատությունը այդ հարցերը արծարծելու: Պետք է խոստովանել, որ մենք այդ հայերի գոյության ճանաչման խնդիր ունենք հենց մեր` հայության ներսում: Մինչեւ վերջերս մենք նրանց գոյությունից իսկ անտեղյակ էինք: Անշուշտ, գիտեինք, որ կան թուրքացած, քրդացած, իսլամացած հայեր, սակայն չգիտեինք, որ նրանք, առնվազն նրանց մի մասը ներքուստ պահել է իր հայկական ինքնության գիտակցությունը: Այդ ճանաչողությունը որոշ չափով ձեռք է բերվում այդ հավաքականության հետ շփումներով` Եվրոպայում եւ որոշ չափով էլ Թուրքիայում: Կարելի չէ ուրանալ նաեւ մեկ-երկու թուրք մտավորականների ներդրումը այդ ուղղությամբ: Թուրքիայի եվրոպականացումը, եթե այն տեղի ունենա, անպայման այդ զանգվածի մեջ առաջացնելու հայկական արմատներին վերադառնալու մղում:

Հաթթեմ Ջաբբարըլ. Թուրքիա – Հայաստանն ամբողջ թափով քարոզում է այսպես կոչված Հայոց ցեղասպանությունը, չի ճանաչում Թուրքիայի սահմանները, աշխատում է Կարսի եւ Մոսկվայի պայմանագրերի վերանայման ուղղությամբ: Նման պայմաններում ուզում է դիվանագիտական ու տնտեսական հարաբերություններ հաստատել Թուրքիայի հետ: Դա կոռեկտ չէ: Ի՞նչ եք կարծում, Հայաստանը շարունակելո՞ւ է նման քաղաքականություն քարոզելը, թե՞ նստելու է բանակցությունների սեղանի շուրջ եւ դրանով լուծելու է իր սոցիալական եւ տնտեսական խնդիրները, որոնց լուծումը վերջին ժամանակներս համառորեն պահանջում է հայ ժողովուրդը: Հարգանքներով:

Կ.Մ.- Դարձյալ թուրք պաշտոնատարների տարածած խաբեություն, ես կասեի` նույնիսկ ինքնախաբեություն է այն տպավորությունը, թե իբր հայ ժողովրդի տնտեսական եւ սոցիալական խնդիրները լուծվելու են Թուրքիայի հետ հարաբերությունների հաստատումով: Այդ խնդիրները նախ եւ առաջ ներքին պատճառներ ունեն, եւ Հայաստանի այսօրվա տնտեսական հնարավորություններն ել բավարար են այդ խնդիրները մեծ մասով լուծելու, ճիշտ ներքին սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն վարելու դեպքում:

Թուրքական մյուս խաբեություն-ինքնախաբեությունը այն է, թե Հայաստանը չի ճանաչում Թուրքիայի սահմանները եւ աշխատում է Մոսկվայի եւ Կարսի պայմանագրերը վերանայել: 1991-ին անկախացած Հայաստանի Հանրապետությունը իր առաջ չի դրել Թուրքիայի սահմանները ճանաչել-չճանաչելու խնդիր եւ ոչ ել Մոսկվայի եւ Կարսի պայմանագրերը վերանայելու հարց:

Նախ պետք է արձանագրել, որ Թուրքիան է 14 տարի շարունակ խախտել Մոսկվայի եւ Կարսի պայմանագրերը` Հայաստանի նկատմամբ իր թշնամական կեցվածքով: Սահմանների ճանաչում եւ Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրեր արծարծողը Թուրքիան է, ոչ թե Հայաստանը, եւ Թուրքիայի նպատակը այն է, որ Հայաստան ընդմիշտ հրաժարվի իր իրավունքներից, մի բան, որ հայկական ոչ մի իշխանություն չի արել եւ չի անի, պարզապես որովհետեւ չի կարող անել, նա իսկույն կկորցնի իր իշխանությունը, կամ էլ` ինչպես Մոսկվայի եւ Կարսի պայմանագրի օրերին, կվերածվի կատարյալ բռնապետության, օտարի իշխանության, եւ հետեւաբար` հեղաշրջումի ենթակա:

Խորհուրդ եմ տալիս հայ ժողովրդով մտահոգվածի ձեր կեղծ պատմուճանը մի կողմ դնեք եւ իսկապես մտահոգվեք տարածաշրջանում կայուն անվտանգություն հաստատելով, որ կարող է հիմնվել միայն արդարության վրա, որի սկիզբը կարող է լինել Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը եւ այդ խնդրում իր պատասխանատվության եւ պարտավորությունների ընդունումը:

Երվանդ – Որքա՞ն ժամանակով է «հետաձգված» հայ-թուրքական հարաբերությունների ամբողջական նորմալացումը:

Կ.Մ.- Ես կասեի` երկար ժամանակով, քանի ձեր հարցը վերաբերում է ամբողջական նորմալացմանը: Թուրքիան ե՛ւ որպես պետություն, ե՛ւ որպես հասարակություն իսկական եւ ամբողջական բարեփոխում պետք է ապրի, որպեսզի հայ-թուրքական հարաբերությունները իսկապես եւ ամբողջապես նորմալանան: Այլապես միշտ լինելու ենք ետ-առաջ վիճակում, երբ Թուրքիան ինչ-ինչ ճնշումների պատճառով կարող է մեկ քայլ զիջել իր ագրեսիվ դիրքերից` հարմար պահին դարձյալ նույն կեցվածքը որդեգրելով: Իսկ Թուրքիայի իսկական բարեփոխումը ենթադրում է նաեւ հրաժարում Աթաթուրքի գաղափարախոսության ազգայնամոլ մի շարք դրույթներից, որոնց պատճառով է, որ հանրապետական Թուրքիան Հայոց ցեղասպանության խնդրում նույնքան պատասխանատու է, որքան երիտթուրքերը: Իսկ Աթաթուրքը այսօր Թուրքիայում կուռք է, չասելու համար` աստված:

Երվանդ – Կարո՞ղ է Ռուսաստանը նպաստել հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավմանը:

Կ.Մ.- Ցանկության դեպքում Ռուսաստանը կարող է նպաստել հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավմանը, բայց այսօր չի երեւում, թե ունի նման ցանկություն: Երբ նախագահ Պուտինը խոսում է ռուս-թուրքական հարաբերությունները «բարելավել»ու եւ աթաթուրքյան օրերին վերադառնալու մասին, ակամայից հիշում ենք, թե ինչպես Հայաստանը այդ համագործակցության արդյունքում հայտնվեց թուրքական սալի եւ ռուսական մուրճի միջեւ: Այսօր Ռուսաստանը թվում է, թե նախ եւ առաջ շահագրգռված է Թուրքիայի հետ տնտեսական եւ ռազմաարդյունաբերական բնագավառներում համագործակցությամբ, քան Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունների բարելավմամբ: Թվում է, թե Ռուսաստանը պատրաստ է նաեւ Թուրքիային ներել չեչեն գրոհայիններին տրամադրած օժանդակությունը։

Հակոբ Խաչերյան – Ինչպիսի՞ միջոցներով է հնարավոր Հայաստանի ժողովրդին դուրս բերել ապաքաղաքականացվածության վիճակից: Այդ ուղղությամբ ծրագրեր կա՞ն, ո՞վ է դրանցով զբաղվում: Կրթության նախարարությունը նմանօրինակ դաստիարակչական քայլեր կատարո՞ւմ է, կրթական ծրագրերում նման խնդիր դրվա՞ծ է:

Կ.Մ.- Թեեւ ապաքաղաքականացվածության խնդիրը ուղղակիորեն չի առնչվում հայ-թուրքական հարաբերություններին, կփորձեմ պատասխանել այդ տեսանկյունից: Ձեր ապաքաղաքականացվածություն ասածը նախ եւ առաջ վերաբերում է Հայաստանում հասարակության քիչ ակտիվ լինելուն, եւ դա` բոլոր բնագավառներում, սկսած իր առօրյա կենցաղում արդարություն հաստատելուց մինչեւ ավելի մեծ, համազգային խնդիրները: Իր իրավունքներին տեր հասարակություն, ժողովուրդ, ա՛զգ կերտելու առաջին քայլը իր սեփական իրավունքներին տեր քաղաքացի պատրաստելն է: Ներեցեք, եթե սխալ է իմ տպավորությունը, թե ձեր հարցի ենթատեքստում կա այն, որ Հայաստանի ժողովուրդը Հայ Դատի գծով քաղաքականցված չէ: Ինչպես ասացի` այդ խնդիրը միայն Հայ Դատին չի վերաբերում, Հայաստանի քաղաքացիների մեծամասնությունը անտեղյակ է իր քաղաքացիական տարրական իրավունքներից, եւ ճիշտ եք, որ այս խնդրում նախ եւ առաջ անելիք ունի կրթության նախարարությունը: Բայց մեծ անելիք ունեն նաեւ հասարակական եւ քաղաքական կազմակերպությունները:

Արտավազդ – Այժմյան հայ-թուրքական հարաբերություններում ինչքանո՞վ է արտացոլվում Դաշնակցության սոցիալիստական գաղափարախոսությունը` առավելապես հաշվի առնելով այն փաստը, որ անցած դարասկզբին Դաշնակցությունը սերտ համագործակցում էր երիտթուրքերի հետ եւ Թալեաթին անվանում էր «ընկեր Թալեաթ»:

Կ.Մ.- Պատմությունից մի քիչ անտեղյակ ընթերցողը ձեր ասածից կարող է եզրակացնել, որ Դաշնակցությունը երիտթուրքերի հետ համագործակցել է Ցեղասպանությունից հետո եւ այն էլ` հանուն իր սոցիալիստական գաղափարախոսության: Չի կարելի այսքան քաղաքականացնել համազգային նշանակություն ունեցող խնդիրները: Չի կարելի ուրանալ, որ Ցեղասպանությունից հետո թալեաթներին շանսատակ անողը Դաշնակցությունն էր:

Նախ` Դաշնակցության սոցիալիստական գաղափարախոսությունը հանուն հայ ժողովրդի է եւ ոչ թե հակառակը: Երկրորդ` երիտթուրքերի հետ Դաշնակցության շփումը եղել է այն համոզումով, որ դա կարող է արդյունավորվել` բարեփոխելով Օսմանյան վարչակարգը եւ ապրելու բարենպաստ պայմաններ ստեղծելով հայ ժողովրդի համար: Պատմությունը ցույց տվեց, որ թուրքերի նպատակն այլ էր:

Հենց նաեւ դա է պատճառը, որ այսօր խիստ վերապահությամբ, կասկածանքով ենք մոտենում Թուրքիայի բարեփոխման մասին հորդորներին: Թուրքիան գործով ցույց պիտի տա իր բարեփոխումը: Դաշնակցության սոցիալիստական գաղափարախոսությունը չի խանգարել, որ, որպես անկախ Հայաստանի իշխանություն, ստորագրի Սեւրի պայմանագիրը, եւ չի էլ խանգարում, որ այսօր հանդես գա` որպես համայն հայ ժողովրդի իրավունքների պաշտպան կուսակցություն: Դաշնակցության սոցիալիստական գաղափարախոսությունը աշխարհում արդար հասարակարգի հաստատման առաջին քայլերից է նկատում հայ ժողովրդի նկատմամբ արդարության վերականգնումը: Ճիշտ է նաեւ, որ Դաշնակցության սոցիալիստական գաղափարախոսությունը մերժում է ժողովուրդների, ազգերի բացառիկությունը, ազգայնամոլությունը, այլամերժությունը, եթե նունիսկ շատեր փորձեն Դաշնակցությանը ներկայացնել որպես ծայրահեղ ազգայնականներ:

Գոռ – Ես կարծում եմ, որ Հայաստանը առաջին հերթին պետք է լուծի մարդկանց անձնական հարցերը: Օրինակ` Հայաստանում մարդիկ հաց պիտի ունենան ուտելու, սոցիալական եւ հասարակական հարցերը պիտի լուծվեն, բոլոր մարդիկ պիտի հնարավորություն ունենան արտահայտել իրենց կարծիքը, բոլոր մարդիկ պետք է կարողանան աշխատել, եւ ապրել ազատության ու խաղաղության մեջ, եւ ամենակարեւորը` պետք է պայքար կոռուպցիայի դեմ: Ինչ վերաբերում է Հայոց ցեղասպանությանը, կարծում եմ, որ դա երկրորդական հարց է: Ցանկանում եմ իմանալ Ձեր կարծիքը այդ մասին:

Կ.Մ.- Չեմ հավատում, որ Ձեր պատկերացրած հայի համար Հայոց ցեղասպանությունը երկրորդական հարց է: Համոզված եմ, որ երբ Հայաստանի քաղաքացին ունենա ձեր բոլոր ասածները` ուտելու հաց, աշխատանք, իր սոցիալական եւ հասարակական հարցերը լուծելու ինքնավստահություն, – եւ ոչ թե ակնկալություն` որ այդ հարցերը ուրիշը պիտի լուծի իրա համար, սեփական կարծիքը արտահայտելու եւ իր քվեն չվաճառելու քաղաքացիական արիություն, կոռուպցիայի դեմ պայքարը ի՛ր շրջապատից սկսելու կամք, այդ քաղաքացին կլինի Հայոց ցեղասպանության ճանաչման եւ հայության հավաքական իրավունքների ամենաակտիվ պաշտպանը: Եվ հակառակը` Ցեղասպանության ճանաչման եւ մեր հավաքական իրավունքների համար պայքարող քաղաքացին է, որ նախ եւ առաջ կարող է դառնալ իր սեփական կենցաղի ապահովման համար ակտիվ քաղաքացի:

Դաշնակցությունը չի ասել եւ չի ասում, թե հայությունը, ամեն ինչ թողած, պետք է Ցեղասպանության հարցով զբաղվի: Եթե այդպես եք տպավորված, դա թյուր տպավորություն է եւ մեր աշխատանքի ոչ ճիշտ քարոզչության արդյունք: Բարեբախտաբար, Հայաստանի ժողովուրդը սոցիալ-տնտեսական ամենածանր տարիներին անգամ տեր կանգնեց իր հավաքական հիշողությանը եւ իրավունքներին: Կենցաղային նվազագույն պայմանները, սոցիալական արդարությունը Ցեղասպանության խնդրին, մեր հավաքական իրավունքներին հակադրելը արհեստական է:

Եվ վերջապես, Ցեղասպանության խնդիրը Հայաստանի ձեր ասած «անձնական հարցերից» է: Հայաստանը այսօրվա աշխարհաքաղաքական իրավիճակում է հայտնվել նախ եւ առաջ Ցեղասպանության պատճառով: Գավառական մտածողություն է հայ ժողովուրդը հատվածների բաժանելը, թուրքական զորքերը 1918-ին ցեղասպանություն կգործադրեին նաեւ Ապարանում կամ Վանաձորում, եթե հայ ժողովրդի բոլոր հատվածները միասնաբար չդիմադրեին նրանց:

Լրատվական կենտրոն – Տվյալ թեմայի շրջանակներում «Հայ-թուրքական» եւ «Հայաստան-Թուրքիա» արտահայտություններից ո՞րն է որին ներառում: Քանի որ Դուք օտարերկրացի եք, ո՞ր հարաբերությունները կարող եք առավել օբյեկտիվ գնահատել` «Հայ-թուրքակա՞ն», թե՞ «Հայաստան-Թուրքիա»:

Կ.Մ.- Եթե անպայման ցանկանում եք այդ արտահայտությունների միջեւ տարբերություն տեսնել, ապա «հայ-թուրքական»-ն է, որ ներառում է «Հայաստան-Թուրքիա»-ին: Հայաստան-Թուրքիա հարաբերությունները մաս են կազմում հայ-թուրքական հարաբերություններին:

Իսկ Ձեր հարցի երկրորդ բաժինը կփորձեմ չընդունել որպես վիրավորանք եւ նույն անտարբերությամբ հարց տալ, թե ի՞նչ կապ ունի քաղաքացիությունը օբյեկտիվության հետ, կամ` հակառակը: Նախ ասեմ, որ ես արտահայտում եմ ոչ թե պարզապես իմ գնահատականները, այլ` Դաշնակցության մոտեցումները, որոնք նաեւ, որպես դաշնակցականի, իմ համոզումներն են: Իսկ Դաշնակցությունը հայ իրականության մեջ այն միակ կուսակցությունն է, որ գործելով եւ Հայրենիքում, եւ Սփյուռքում` առավելագույնս հաղորդակից է համայն հայության` կեսից ավելիով իր Հայրենիքից դուրս ապրող եւ հայրենի ժողովրդի ապրումներին եւ ձգտումներին, եւ լավագույնս արտահայտում է դրանք:

Վահրամ – Հարգելի պարոն Մանոյան, Դուք ինչպե՞ս եք տեսնում հայ-թուրքական հարաբերությունների զարգացումը մոտակա երկու տարվա ընթացքում` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Թուրքիան այս տարվա վերջում բանակցություններ է սկսում Եվրամիության հետ: Ձեր կարծիքով, այս տարի կբացվի՞ հայ-թուրքական սահմանը:

Կ.Մ.- Հարցի առաջին մասին պատասխանել ենք այլ` նախորդող հարցերի պատասխանելիս: Ինչ վերաբերում է հայ-թուրքական սահմանի բացմանը, ապա կարծում եմ, դա տեղի չի ունենա այս տարի:

Նունիկ Վիտուս Բալյան (Գերմանիա ) – Եթե ապագայում Թուրքիան ընդունի Հայոց ցեղասպանությունը, մենք պահանջատիրական հստակ ծրագիր ունե՞նք:

Կ.Մ.- Ցեղասպանության ճանաչումը մեր իրավունքների ձեռքբերման, այլ խոսքով` պահանջատիրության պայքարի մեկ մասն է, որը չի կարելի անջատել ամբողջ պայքարից: Ցեղասպանության ճանաչումը նախ եւ առաջ քաղաքական խնդիր է եւ միջոց` մեր իրավունքների ճանաչման ուղղությամբ:

Համոզված եմ, որ այն պահին, երբ Թուրքիան վստահ լինի, որ Ցեղասպանության ճանաչումը հետեւանքներ չի ունենա, նույն պահին էլ կճանաչի Ցեղասպանությունը, որովհետեւ դա կդառնա անիմաստ քայլ:

Ցեղասպանության ճանաչման աշխատանքները, իրենց ամբողջությանը մեջ վերցրած, չեն կարող անջատվել, առնվազն մեր կողմից չպիտի անջատվեն Թուրքիայի պատասխանատվության եւ մեր իրավունքների ճանչման նպատակից:

Դաշնակցությունը համոզված է, որ այժմ արդեն շեշտը պետք է դնել Թուրքիայի պատասխանատվության եւ մեր իրավունքների ճանաչման վրա:

Հովիկ Հովհաննիսյան – Ինչպե՞ս եք պատկերացնում Արեւմտահայաստանի հողերի վերադարձի հարցը թուրքերի հետ բանակցային գործընթացի նյութ դարձնելու ձեւերը:

Կ.Մ.- Նախ` ոչ միայն Արեւմտահայաստանի հողերն են բռնագրավված Թուրքիայի կողմից, այլ նաեւ` Արեւելահայաստանի: Անին, Կարսն ու Իգդիրը Արեւելահայաստանի մաս են կազմել: Հողերի վերադարձի գծով բանակցային գործընթացի մասին կարելի խոսել այն ժամանակ, երբ Թուրքիան իսկապես կբարեփոխվի ու կհաշտվի իր սեփական անցյալի եւ պատասխանատվության ու պարտավորության հետ, բայց պատմությունը բանակցային այլ պայմաններ էլ է շնորհել ինչպես բոլոր, այնպես էլ Հայաստանի եւ Թուրքիայի համար: Սակայն մեր հողերի վերադարձի համար բանակցելուց եւ կամ կռվելուց առաջ, մենք պետք հավատալու չափ համոզված լինենք, որ ի վիճակի ենք վերատիրանալու եւ արժանի` մեր իրավունքներին:

Դերենիկ Մելիքյան (Իրան) – Որքանո՞վ են համատեղելի ՀՀ պետական եւ քաղաքական շրջանակների դիրքորոշումները հայ-թուրքական հարաբերությունների շրջագծում: Առաջնահերթը այս խնդրում պետական-դիվանագիտական շահե՞րն են, թե` ազգայինը:

Կ.Մ.- Պետական եւ ազգային շահերը իրարից բաժանելը, իրար հակադրելը արհեստական է եւ վնասաբեր: Կարո՞ղ է ազգային շահ ասվածը լինել, եթե այն հակասում է պետական շահ կոչվածին, եւ` հակառակը: Այլ ժողովուրդների մոտ պետական ու ազգային շահեր հասկացողությունները նույնիմաստ են: Հավանաբար, սեփական պետությունից զուրկ դարեր շարունակ ապրած լինելու մեր հավաքական փորձառությունն է, որ այս շահերը իրարից բաժանելու մտայնությունն է զարգացրել մեր մեջ: Հայաստանը, ուզի թե չուզի, ազգային պետություն է, հայ ժողովրդի, ազգի պետությունն է, որտեղ ապրում են եւ կարող են ապրել այլ ազգություն ունեցող քաղաքացիներ: Իսկ հայ ժողովուրդը, ազգը բաղկացած է ոչ միայն Հայաստանում բնակվողներից, այլ ժողովրդի բոլոր զավակներից` անկախ նրանց բնակության վայրից եւ ունեցած քաղաքացիությունից: Հայաստանը, ուզի թե չուզի, իր քայլերում պարտավոր է հաշվի առնել նաեւ հայ ժողովրդի բաղկացուցիչ բոլոր մասնիկների շահերը, իսկ հայ ժողովրդի բաղկացուցիչ բոլոր մասնիկներն էլ իրենց քայլերում պարտավոր են հաշվի առնել Հայրենիքի գոյության, անվտանգության եւ հզորացման հրամայականը` որպես ազգի գոյատեւման եւ զարգացման հիմնական երաշխիք: Դժբախտաբար, սակայն, Հայաստանում եւ արտերկրում, պետական թե քաղաքական շրջանակների կողմից միշտ չէ, որ այս ըմբռնումով են հարցերը ընկալվում ընդհանրապես, ներառյալ` հայ-թուրքական հարաբերությունների հարցում:

Դերենիկ Մելիքյան (Իրան) – ԱՄՆ-արեւմուտքի կողմից հայ-թուրքական հարաբերությունների կարեւորումը որքանո՞վ է հետապնդում շրջանում ռուսական ու իրանական ազդեցությունը չեզոքացնելու միտում:

Կ.Մ.- Այլ հարցի պատասխանելիս արդեն ասել եմ, որ Արեւմուտքի շահագրգռվածությունը հայ-թուրքական հարաբերությունների առնվազն երեւութական բարելավումով հետապնդում է տարածաշրջանում ռուսական ազդեցությունը չեզոքացնելու նպատակ: Որոշ չափով նույնը կարելի է ասել Իրանի ազդեցության մասին, սակայն, Իրանի դեպքում, ազդեցությունից ավելի` հայ-իրանական հարաբերությունների հարց է:

Էռնեստ Վարդանյան – Ի՞նչ եք կարծում, հնարավոր կլինի՞ Թուրքիայի հետ հարաբերությունները բարելավել հետեւյալ պայմաններով. 1.Հայաստանը հրաժարվում է Ցեղասպանության ճանաչումը պետականորեն հետապնդելուց` այն թողնելով Սփյուռքին եւ հասարակական կազմակերպություններին, եւ ճանաչում է թուրքական Կիպրոսը, որպես անկախ պետություն, 2. որպես պատասխան քայլ` Թուրքիան բացում է սահմանները եւ ճանաչում Ղարաբաղը: Արդյոք դա հնարավո՞ր է:

Կ.Մ.- Դժվար: Եղել է պահ, որ Հայաստանը պետականորեն չի հետապնդել Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը, բայց չունեմ տեղեկություն, որ այդ օրերին Թուրքիան Կիպրոսը ճանաչելու առաջարկով հանդես եկած լինի եւ փոխադարձաբար սահմանները բացելու եւ Ղարաբաղը ճանաչելու տրամադրություն ցույց տված լինի: Հույս ունեմ, որ այս հարցազրույցը ձեզ կհամոզի, որ Թուրքիան Հայաստանի նկատմամբ ունեցել է եւ շարունակում է ունենալ թշնամական վերաբերմունք, ոչ թե հարցեր լուծելու ցանկություն: Այդ ցանկության առկայության դեպքում, կարելի է բազմաթիվ սցենարների մասին մտածել:

Հովնաթան Սպանգենբերգ – Շատ հնարավոր է, որ մոտ ապագայում Հայկական հարցը միջազգային այնպիսի հնչեղություն ձեռք բերի, որ Թուրքիան ստիպված լինի ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը: Ո՞րն է լինելու մեր` հայերիս, հաջորդ քայլը դրական զարգացումների առումով` հաշվի առնելով ՀՅԴ-ի նպատակը:

Կ.Մ.- Դժբախտաբար չեմ բաժանում ձեր լավատեսությունը` Հայոց ցեղասպանության Թուրքիայի կողմից ճանաչման հարցում: Հույսով եմ, որ շուտով կփաստվի որ սխալվում եմ: Ինչպես ասել եմ նախորդ հարցերի պատասխաններում, Հայոց Ցեղասպանության Թուրքիայի կողմից ճանաչումը կբացի ճանապարհ` երկխոսության եւ ի վերջո բանակցությունների` լուծելու երկու ժողովուրդների միջեւ առկա խնդիրները, որոնց թվում բնականաբար կլինեն նաեւ հատուցումն ու վերականգնումը: Հայոց Ցեղասպանությունը ճանաչելով Թուրքիան ցույց է տալու իր անկեղծ բաղձանքը` Հայաստանի եւ հայերի կողքին համատեղ` եւ ոչ թե նրանց հաշվին ապրելու: Հետեւաբար, այդ կլինի հայևթուրքական հարաբերությունները բնականոնացնելու առաջին քայլը:

ԵՐԿԻՐ շաբաթաթերթ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *